مرتضى مطهرى
81
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
خاكى مبارزه كرده بود و وطن را وطن اسلامى تعبير مىكرد كه هرجا اسلام هست آنجا وطن است و در نتيجه تعصبات نژادى تا حدود بسيار زيادى از ميان رفته بود به طورى كه نژادهاى مختلف با يكديگر همزيستى داشتند و احساس اخوّت و برادرى مىكردند . مثلًا شاگرد ، خراسانى بود و استاد مصرى ، يا شاگرد مصرى بود و استاد خراسانى . حوزهء درس تشكيل داده مىشد ، آن كه به عنوان استاد نشسته بود مثلًا يك غلام بربرى بود مثل « نافع » يا « عِكرِمه » غلام عبد اللَّه بن عباس ؛ يك غلام بربرى مىآمد مىنشست ، بعد مىديد عراقى ، سوريهاى ، حجازى ، مصرى ، ايرانى و هندى پاى درس او شركت كردهاند . اين يك عامل بسيار بزرگى بوده براى اينكه زمينهء اين جهش و جنبش را فراهم كند . و از اين شايد بالاتر آن چيزى است كه امروز اسمش را « تسامح و تساهل دينى » اصطلاح كردهاند و مقصود همزيستى با غير مسلمانان است ، مخصوصاً همزيستى با اهل كتاب ؛ يعنى مسلمانان اهل كتاب را براى اينكه با آنها همزيستى كنند تحمل مىكردند و اين را بر خلاف اصول دينى خودشان نمىدانستند . و در آن زمان اهل كتاب اهل علم بودند . اينها وارد جامعهء اسلامى شدند و مسلمين مقدم اينها را گرامى شمردند و در همان عصر اول ، معلومات اينها را از ايشان گرفتند و در عصر دوم ، ديگر در رأس جامعهء علمى ، خود مسلمين قرار گرفتند . مسألهء تسامح و تساهل با اهل كتاب نيز يك عامل فوق العاده مهمى بوده است . البته خود اين هم ريشهء حديثى دارد . ما احاديث زيادى در اين زمينه داريم . حتى مرحوم مجلسى در بحار نقل مىكند - و در نهج البلاغه نيز هست - كه پيغمبر فرمود : « خُذُوا الْحِكْمَةَ وَ لَوْ مِنْ مُشْرِكٍ » ( حكمت يعنى سخن علمى صحيح ) سخن علمى صحيح را فراگيريد و لو از مشرك . اين جملهء معروف : « الْحِكْمَةُ ضالَّةُ الْمُؤْمِنِ يَأْخُذُها ايْنَما وَجَدَها » مضمونش همين است ( در بعضى تعبيرها هست : وَ لَوْ مِنْ يَدِ مُشْرِكٍ ) يعنى حكمت - كه قرآن مىگويد : « يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً » « 1 » و به معنى سخن علمى محكم ، پابرجا ، صحيح ، معتبر و حرف درست است - گمشدهء مؤمن است . خيلى تعبير عالىاى است : « گمشده » . اگر انسان چيزى داشته باشد كه مال خودش باشد و آن را گم كرده باشد چگونه هرجا مىرود دنبالش مىگردد ؟ ! اگر شما يك انگشتر قيمتى داشته باشيد كه مورد علاقهتان باشد و گم شده
--> ( 1 ) . بقره / 269 .